Świat umówił się na piątek. Ty akurat masz zmianę.

Opuszczana krata przy witrynie łomotała gdzieś w ciemności — jedna z tych, które Cara Parks słyszała przez całą noc, sama w cukierni. Ciasnej, z szybą wprost na ulicę, tyle że nie widziała przez nią nic, bo to właśnie ta krata zamykała ją od zewnątrz. Parks jest dziennikarką; do nocnego pieczenia zgłosiła się sama, pierwsza i jedyna, kiedy szef rzucił pomysł. Światło z jej witryny kładło się na pustym chodniku, a miasto po drugiej stronie szyby spało od wielu godzin. W środku ciepło, mąka, cichy szum pieca. Na zewnątrz nikogo. Dopiero po jakimś czasie zaczęło do niej docierać coś, na co długo nie miała słowa.

I choć zajęło mi trochę, zanim to do mnie dotarło — byłam samotna. Byłam w wieku, w którym mieszka się z kilkorgiem współlokatorów i wolny czas spędza w otoczeniu przyjaciół i kochanków…— Cara Parks[5]

Wybrała tę nocną zmianę sama i tylko na jakiś czas , a i tak ją osamotniła. A teraz pomyśl o kimś, kto tego nie wybierał, a robi to co tydzień. Może i Ty znasz to światło od środka. Jest wpół do czwartej, a Ty dopiero wchodzisz na zmianę albo właśnie z niej schodzisz. Wyciągasz telefon, trochę z przyzwyczajenia. Ekran świeci pustką: ostatnia wiadomość sprzed dwóch dni. Na grupie znajomi ustalają coś na piątek, na dwudziestą pierwszą, a Ty już wiesz, że o tej porze będziesz tutaj, w tym samym świetle, przy tym samym blacie. Zaczynasz pisać »hej, dawno się nie…«, patrzysz na to i kasujesz. I wraca pytanie, które chodzi za każdym, kto żyje nie w rytmie reszty świata. Dlaczego świat umówił się na piątkowy wieczór właśnie wtedy, kiedy Ty masz zmianę?

Zanim pomyślisz o sobie źle, usłysz jedną rzecz. Praca w nocy to żaden margines. W Unii pracuje tak co piąty zatrudniony . Częściej mężczyźni niż kobiety, ale w sumie dziesiątki milionów ludzi, którzy tej samej nocy co Ty patrzą w ten sam sufit, w tę samą jarzeniówkę, w te same reflektory na drodze.

Ta liczba obejmuje każdego, komu praca nocą się zdarza. Jest i węższe grono: ci, dla których noc to stały rytm, tydzień po tygodniu. Popatrz, gdzie na mapie Europy wypada Twój kraj .

Kiedy tylu ludzi żyje w jednym rytmie, słowo »wina« przestaje pasować. Nikt nie umawia się na to, że karetka jeździ też o trzeciej, piekarnia pachnie o czwartej, a linia rusza i w niedzielę. Ktoś musi tam być. Dziś akurat Ty. I to dzięki komuś takiemu jak Ty pasażer o szóstej rano wsiada do tramwaju, który podjechał na czas, a ciepłą bułkę bierze po drodze bez jednej myśli o tym, kto piekł ją o czwartej — zamknięty w środku, jak Cara Parks.

A jednak łatwo obrócić to przeciw sobie — najłatwiej teraz, u schyłku lata, kiedy wszyscy wracają z wakacji do swojego rytmu i życie towarzyskie rusza od nowa, a Twój grafik startuje taki sam jak zawsze. Widzisz, że w grupowym czacie ktoś przestał dopisywać Cię do sobotnich planów; bez złości, po prostu i tak zwykle Cię nie ma. Zdjęcia z imprezy oglądasz dopiero następnego popołudnia, trzeci raz z rzędu. Pod spodem ktoś rzuca »może następnym razem«, a Ty patrzysz na swój grafik i wiesz, że żaden następny piątek nie jest w nim wolny. I nad ranem, kiedy zmęczenie jest największe, myśl robi zwrot: może jednak coś jest ze mną nie tak. Popatrz wtedy na godziny, nie na siebie. Grafik zmianowy w większości nie jest niczyim wyborem; układa go pracodawca i doba, która musi się domknąć . Tego zegara nie ustawiasz Ty.

Skąd w ogóle wziął się ten piątkowy wieczór? Socjolog Neal Caren prześledził godzina po godzinie dwadzieścia lat amerykańskich danych o tym, kiedy ludzie spotykają się z przyjaciółmi . Dawne szczyty wypadały w piątkowe i sobotnie wieczory, a w ostatnich latach ten rytm się rozsypał, aż wspólnego czasu zostało o ponad połowę mniej.

Piątkowy wieczór, niegdyś centralne miejsce życia towarzyskiego, wygląda dziś jak zwykły dzień tygodnia.— Neal Caren[2]

Zobacz, co to znaczy dla Ciebie: nawet gdy wszyscy mają go coraz mniej, ta resztka i tak ląduje w piątek wieczorem. Czyli w oknie, którego akurat nie dostajesz.

A sam wieczór jako wspólny czas jest starszy niż jakikolwiek grafik spotkań. Już w 1817 roku walijski przemysłowiec Robert Owen rozpisał dobę na trzy równe części: »osiem godzin pracy, osiem godzin wypoczynku, osiem godzin snu« . Dwie ostatnie trzecie — wieczór i noc — świat po cichu umówił się spędzać razem: w nich się widujemy i w nich śpimy. Kto pracuje nocą, pracuje w samym środku cudzego wypoczynku i snu. Ta samotność ma więc kształt starego zegara: dwóch trzecich doby, które dwa wieki temu rozpisano jako wspólne. Ty masz je zajęte pracą właśnie wtedy, gdy reszta świata ma wolne.

I tu pada druga rada, tak częsta, że aż niewidzialna: »musisz się bardziej udzielać, wychodź do ludzi«. Ludzie mówią to z troski. Kłopot w tym, że celuje w złą godzinę. Bo Ty się odzywasz. Piszesz »jest ktoś w piątek?«, a piątek to Twój dyżur. Rzucasz »może w weekend?«, a weekend masz rozpisany na trzy zmiany naprzód. Grafik zabiera więcej niż wieczory; bywa też nieprzewidywalny. W Unii mniej więcej co szósty pracujący siada do obowiązków w wolnym czasie, a jeden na siedmiu dostaje wezwanie na ostatnią chwilę . Trudno umawiać się z wyprzedzeniem na coś, czego z góry się nie zna.

A ta rada mija się z czymś jeszcze. Bliskość rośnie z wielokrotnego mijania się: te same schody, ta sama kawa o tej samej porze, ktoś, kogo widujesz bez umawiania. Socjolodzy policzyli to już w latach pięćdziesiątych: przyjaźnie powstają przede wszystkim tam, gdzie drogi ludzi krzyżują się najczęściej, przy schodach i skrzynkach na listy . Praca zmianowa wygasza dokładnie to: o wspólnych godzinach Twoja droga nie krzyżuje się z niczyją.

Najbardziej bolą drobiazgi. Urodziny, na które wpadasz na dwadzieścia minut prosto z pracy, jeszcze w zapachu piekarni albo szpitala. Wesele, z którego wychodzisz przed pierwszym tańcem, bo o szóstej masz zbiórkę. Żarty tylko dla swoich, których już nie łapiesz, bo powstały w piątkowe wieczory, kiedy Ciebie nie było. Badania nad pielęgniarkami mówią to samo wprost: nocna zmiana zjada czas na odpoczynek, dom, dzieci, przyjaciół i rodzinę .

Ktoś, kto przeżył w tym całe zawodowe życie, nazywa to najprościej. Chinyelu Oraedu, lekarka, od kilkunastu lat pracuje w szpitalu wyłącznie nocami. Amerykanie mają na to osobne słowo: nocturnist. Kiedy spisała, co ten tryb jej zabrał, na końcu tej listy stoi drobiazg, po którym poznaje się kogoś, kto naprawdę tak żył .

Bywały opuszczone rodzinne kolacje, przerywany sen, święta spędzone w szpitalu i urodziny obchodzone w inne dni.— Chinyelu Oraedu, lekarka nocnych zmian[12]

Ten codzienny rozjazd ma nawet swoją nazwę. Chronobiolodzy z Monachium nazwali różnicę między Twoim zegarem biologicznym a zegarem reszty świata społecznym jet lagiem: odległość między tym, kiedy ciało chce spać i żyć, a kiedy każą mu to praca i kalendarz . U większości ludzi to weekendowy drobiazg; u Ciebie wraca co dobę i sięga dalej niż kalendarz, aż na samo ciało: dziesięć dni życia na odwrót wystarczy, żeby rozregulować dobowy rytm organizmu . Najmocniej jednak odbija się to na nastroju: u pielęgniarek nocnej zmiany objawy depresji ma połowa, a część tego efektu biegnie przez wycofanie z kontaktów i lęk, że życie toczy się bez Ciebie . I tu koło się domyka: im mniej ludzi widujesz, tym mniej masz siły, żeby cokolwiek ułożyć, więc widujesz jeszcze mniej.

Spójrz jeszcze raz na to »hej, dawno się nie…« sprzed kilku godzin. Piszesz je nie pierwszy raz. Wraca co jakiś czas, zawsze nad ranem i zawsze znika, zanim dojdziesz do »wyślij«, bo taka wiadomość potrzebuje godziny po drugiej stronie, w której ktoś ją przeczyta i od razu odpisze. A Twoje godziny i ich godziny mijają się jak dwa pociągi na sąsiednich torach. Piszesz je, bo chcesz. Kasujesz, bo nie ma dokąd.

A teraz to, po co tu właściwie jesteśmy. Skoro cały świat układa spotkania wokół godzin od dziewiątej do siedemnastej, to Twoje wolne godziny są nietypowe. Ale są. Wtorek, jedenasta rano, kiedy park należy do psów i emerytów. Kawa zaraz po zejściu z nocki, kiedy reszta dopiero wsiąka w biurka, a w Tobie siedzi ta rozedrgana lekkość po skończonej robocie. Środowe popołudnie, gdy kawiarnia stoi pusta i przez chwilę jest cała Twoja. To są dobre godziny. Po prostu inne.

I najlepsze na koniec: w tych dziwnych oknach pokrywasz się z większą liczbą ludzi, niż myślisz. Rodzice małych dzieci, którzy łapią oddech, kiedy maluch zaśnie. Freelancerzy, którzy sami układają sobie dzień. Emeryci, dla których wtorek rano jest tak samo dobry jak sobota. Studenci między zajęciami. I ten sąsiad spod bloku, który dziś nad ranem zszedł z nocki dokładnie jak Ty. Cały cichy tłum ludzi wolnych »nie wtedy«. Cara Parks, zamknięta w tamtej cukierni, nie miała jak zobaczyć, że o tej samej godzinie ktoś kilka ulic dalej też nie śpi. Ty masz jak. Jest tylko jeden warunek: te wspólne godziny trzeba zobaczyć.

Wróćmy pod to samo światło, wpół do czwartej nad ranem. Ta sama pusta ulica, to samo ciepłe okno. Zmienia się tylko jedno: teraz widzisz, w które godziny celować — w te, w których Twoi ludzie naprawdę mają wolne. Więc tej wiadomości już nie kasujesz. Wysyłasz dwie, na wtorkowy poranek. I zanim odłożysz telefon, blat pod nim brzęczy: to ten sąsiad, świeżo po nocce, pisze, że o jedenastej stawia kawę. To samo światło na pustym chodniku. Tylko już na kogoś czeka.

Bo wspólne godziny naprawdę są — trzeba je tylko zobaczyć. Po to jest Lieto.